سیکولریزم هغه اصول دي چې پر بنسټ یې باید حکومت او عامه بنسټونه په مذهبي مسایلو کې په بشپړه توګه بې پرې پاتې شي او هر وګړي ته د هر ډول مذهب د پیروي کولو یا د هیڅ مذهب د نه لرلو ازادي ورکړي. دا د سیاسي او قانوني سیسټمونو څخه د مذهبي نفوذ په جلا کولو سره د خلکو ترمنځ مساوات، زغم او سوله ایز ژوند ترویجوي.
د سیکولر ټولنې اصول
برابرۍ (Equality)
په سیکولر ټولنه کې له هر وګړي سره د هغه د مذهبي هویت او عقیدې په پام کې نیولو پرته د بشپړ مساوات چلند کیږي. هیڅوک یوازې د خپل مذهب له امله امتیاز نه ترلاسه کوي او نه هم له تبعیض سره مخ کیږي.
بېپرېتوب (Neutrality)
په سیکولر سیسټم کې پریکړې د ځانګړو مذهبي لارښوونو پر ځای د عامه ګټو او قوانینو پر بنسټ کیږي، ترڅو د هیواد چارې عادلانه او پر عقل ولاړې وي.
خوندیتوب (Protection)
سیکولریزم په عملي توګه د هر وګړي حقونه خوندي کوي او په ټولنه کې مذهبي ازادۍ او د بیان ازادۍ ته وده ورکوي.
د "سیکولریزم" کلمې تاریخچه
د "secularism" کلمه د لاتیني کلمې saeculum څخه اخیستل شوې چې مانا یې "عصر"، "نسل" یا په ساده ډول "نړۍ" ده. دا کلمه د مادي نړۍ هغو چارو ته اشاره کوي چې د معنوي یا مذهبي چارو په وړاندې واقع دي.
د وخت په تیریدو سره، دا اصطلاح په منځنۍ پیړۍ کې د saecularis په بڼه بدله شوه چې د کلیسا د چارو په مقابل کې د "غیر مذهبي" یا "دنیوي" ژوند مانا ورکوله. د سیکولریزم عصري مفهوم په ۱۹مه پیړۍ کې د بریتانوي مفکر جورج جیکب هولیوک (George Jacob Holyoake) لخوا رامینځته شو ترڅو د داسې فکري سیسټم تشریح وکړي چې د مذهبي عقیدې له مداخلو پرته یوازې پر انساني ژوند او عقل تمرکز کوي.
مخکښان او کلیدي مفکرین
جورج جیکب هولیوک
هغه یو انګلیسي ټولنیز اصالح غوښتونکی و چې په ۱۹مه پیړۍ کې یې د لومړي ځل لپاره د "سیکولریزم" اصطلاح وکاروله. هغه استدلال کاوه چې عامه زده کړې او ټولنیز ژوند باید د مذهبي عقایدو پر ځای پر عقل او انساني تجربو ولاړ وي. هولیوک په ۱۸۴۲ کال کې د دین په اړه د انتقادي نظریاتو د څرګندولو له امله د کفر په تور بندي شو، مګر دې کار د ازاد فکر په لاره کې د هغه هوډ لا پیاوړی کړ.
د روښانتیا دوره (Enlightenment Foundations)
د سیکولري فکر ژورې ریښې د روښانتیا دورې مفکرینو ته رسیږي چې د کلیسا او دولت د جلا کولو بنسټ یې ایښی و:
- **جان لاک (John Locke):** د انګلستان نامتو فیلسوف چې د مذهبي زغم ملاتړ یې کاوه او استدلال یې کاوه چې حکومت حق نلري د افرادو په شخصي باورونو کې مداخله وکړي.
- **والټیر (Voltaire):** د فرانسې لیکوال او فیلسوف چې د مذهبي تعصب سخت مخالف و او د ټولنیز پرمختګ لپاره یې د بیان ازادۍ او عقل کارول اړین ګڼل.
- **توماس جیفرسن (Thomas Jefferson):** د امریکا د بنسټ اېښودونکو څخه یو، چې د "دولت او کلیسا ترمنځ د جلاوالي د دیوال" د رامنځته کولو لپاره یې مبارزه وکړه.
هغه تاریخي پیښې چې سیکولریزم یې بڼه کړ
د سیکولریزم رامنځته کیدل یوه ناڅاپي پیښه نه وه، بلکې د پیړیو په اوږدو کې د اروپا د سیاسي او ټولنیزو بدلونونو پایله وه:
په اروپا کې مذهبي جګړې (۱۶مه او ۱۷مه پیړۍ)
د پروتستانت له اصلاحاتو وروسته، کله چې مارټین لوتر او جان کالوین د کاتولیک کلیسا واکمني وننګوله، اروپا په ژورو مذهبي جګړو کې ښکیل شوه. د دې جګړو په پایله کې، په ځانګړي ډول د دیرش کلنې جګړې (1618–1648) پرمهال میلیونونو خلکو ژوند له لاسه ورکړ. دې کار اروپایان اړ کړل ترڅو د بقا لپاره د مذهب او سیاست ترمنځ پر جلاوالي فکر وکړي.
د روښانتیا دوره (۱۷مه او ۱۸مه پیړۍ)
دې دورې پر منطق, ساینسي څیړنو او د پاچاهانو او کلیسا د مطلق واک پر ننګولو تمرکز درلود. مفکرینو باور درلود چې ټولنه د مذهبي متونونو پر ځای د تعلیم او شواهدو پر بنسټ پرمختګ کولی شي.
د فرانسې انقلاب (۱۷۸۹)
د فرانسې انقلاب د سیکولریزم په تاریخ کې یو خورا مهم پړاو و. انقلابي مشرانو غوښتنه کوله چې سیاسي واک باید د پاچا او کلیسا پر ځای د خلکو څخه سرچینه واخلي. په دې دوره کې د کلیسا ملکیتونه د دولت لخوا ضبط شول او د هغوی سیاسي نفوذ په کلکه راکم شو.
د سیکولریزم اصلي ځانګړتیاوې
- **د مذهب ازادي:** سیکولر دولت ډاډ ورکوي چې هر وګړی کولی شي خپل مذهب په ازاده توګه غوره کړي یا بدل کړي او همدارنګه د هیڅ مذهب د نه لرلو حق هم لري.
- **مساوي چلند:** هیڅ یو مذهب ته پر نورو باندې امتیاز نه ورکول کیږي او حکومت د ټولو باورونو په وړاندې مساوي چلند کوي.
- **د رسمي مذهب نشتوالی:** حکومت هیڅ مذهب د رسمي یا دولتي مذهب په توګه نه اعلانوي.
- **قانوني اساسي قانون:** قوانین د مذهبي متونونو پر ځای د بشري حقونو او اساسي قانون پر بنسټ جوړیږي.
د سیکولریزم ګټې
- **د ازادۍ تضمین:** مذهبي او فلسفي باورونه په بشپړه توګه یو شخصي او داوطلبانه امر ګرځوي.
- **ریښتینی مساوات:** د مذهبي هویت پر بنسټ په ټولنه کې د هر ډول قانوني تبعیض مخه نیسي.
- **سوله ایز ژوند:** د مذهبي ډلو ترمنځ د امتیازاتو پر سر د اختلافاتو او شخړو مخه نیسي.
- **علمي او ټولنیز پرمختګ:** ټولنه د مذهبي خرافاتو پر ځای د علم، منطق او تجربې پر بنسټ وده کوي.
سیکولر څوک دی؟
سیکولر هغه څوک دی چې باور لري دین باید په عامه قوانینو، حکومت او ښوونیز سیسټم کې مداخله ونلري. سیکولر کیدل په هیڅ ډول د بې دینه کیدو یا الحاد په مانا نه دی؛ یو مذهبي شخص هم سیکولر کیدای شي که چیرې هغه باور ولري چې د هغه شخصي عقیده باید پر نورو باندې د قانون په زور ونه تپل شي.